Bác Hồ, vị lãnh tụ cách mạng
muôn vàn yêu quý của dân tộc Việt Nam. Người quan tâm đặc biệt đến thế hệ trẻ,
chủ nhân tương lai của đất nước. Ngay trong những ngày đầu tiên thành lập nước
Việt Nam dân chủ cộng hòa, dù bận trăm công ngàn việc, Bác vẫn dành thì giờ viết
thư gửi các cháu học sinh nhân ngày khai trường.
Hằng năm đến ngày khai giảng
năm học mới, nhiều thế hệ thầy, cô giáo, học sinh chúng ta lại nhớ đến Bác Hồ,
Người đã để lại cho dân tộc ta, Nhân dân ta một di sản
tinh thần to lớn và vô giá, đó là tư tưởng Hồ Chí Minh. Trong vốn quý di sản
tinh thần ấy, có tình cảm đặc biệt của Bác dành cho ngành giáo dục. Những lời
căn dặn và trăn trở của Bác đối với ngành giáo dục được thể hiện trong những bức
thư Bác gửi cho giáo viên, học sinh, sinh viên nhân dịp khai trường hàng năm.
Trước năm 1945, khi cả dân tộc
ta đang đắm chìm trong nô lệ, mặc dù bôn ba ở hải ngoại nhưng Bác vẫn hiểu rõ
được thực trạng của giáo dục nước nhà, đó là: nhà tù nhiều hơn trường học, nhà
tù lúc nào cũng mở cửa và chật ních người,…10 trường học thì có 1.500 đại lý rượu.
Ngày 2/9/1945, nước Việt Nam
dân chủ cộng hòa mới ra đời, nhà nước công - nông đầu tiên ở Đông Nam châu Á,
đã đánh dấu một bước phát triển mới của dân tộc Việt Nam. Sau khi nền độc lập
dân tộc được khẳng định thì cũng chính là lúc Bác Hồ của chúng ta thể hiện sự
quan tâm đến giáo dục.
Bức thư Bác gửi học sinh trong
ngày khai trường vào tháng 9/1945 ngay sau ngày Bác đọc Bản Tuyên ngôn độc lập,
Bác đã tưởng tượng thấy trước mắt cái cảnh nhộn nhịp từng bừng của ngày tựu trường
ở khắp mọi nơi. Từ giờ phút này trở đi các em bắt đầu được nhận một nền giáo dục
hoàn toàn Việt Nam, may mắn hơn cha anh là được hấp thụ một nền giáo dục của một
nước độc lập, một nền giáo dục sẽ đào tạo các em nên những người công dân hữu
ích cho đất nước, một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn
có của các em.
Bác viết: “Ngày hôm nay là ngày
khai trường đầu tiên ở nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Tôi đã tưởng tượng thấy
trước mắt cái cảnh nhộn nhịp tưng bừng của ngày tựu trường ở khắp các nơi
(...).Các em hãy nghe lời tôi, lời của một người anh lớn lúc nào cũng ân cần
mong mỏi cho các em được giỏi giang. Trong năm học tới đây, các em hãy cố gắng,
siêng năng học tập, ngoan ngoãn, nghe thầy, yêu bạn. Sau 80 năm giời nô lệ làm
cho nước nhà bị yếu hèn, ngày nay chúng ta cần phải xây dựng lại cơ đồ mà tổ
tiên đã để lại cho chúng ta, làm sao cho chúng ta theo kịp các nước khác trên
hoàn cầu. Trong công cuộc kiến thiết đó, nước nhà trông mong chờ đợi ở các em rất
nhiều. Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước
tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không,
chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”.
Đây là bức thư mà lớp lớp thế hệ
thiếu nhi, học sinh từ Cách mạng Tháng Tám cho đến nay không ai không nhớ,
không thuộc và không biết đến. Trong bức
thư này, Bác đã coi mình như người anh lớn để hòa mình cùng các em, các cháu học
sinh nhằm thể hiện tình cảm ruột thịt để khuyên bảo các em học hành, giáo dục
truyền thống yêu thương nòi giống tổ tiên, giữ gìn giang sơn gấm vóc mà ông cha
ta đã dày công tạo dựng. Và điều tha thiết của Bác là mong sao Việt Nam sánh
vai được với các cường quốc năm châu, Bác đã đặt hy vọng rất lớn ở các em học
sinh.
Ngay sau khi năm học đầu tiên của
nước Việt Nam mới được bắt đầu, để chống lại tình trạng thất học, ngày
4/10/1945, Bác Hồ đã định hướng là phải nâng cao dân trí, Bác mong muốn mọi người
Việt Nam phải biết đọc, biết viết: “Những người đã biết chữ hãy dạy cho những
người chưa biết chữ… vợ chưa biết thì chồng bảo, em chưa biết thì anh bảo, cha
mẹ chưa biết thì con bảo, người ăn người làm không biết thì chủ nhà bảo, các
người giàu có thì mở lớp học ở tư gia dạy cho những người không biết chữ ở hàng
xóm láng giềng, các chủ ấp, chủ đồn điền, chủ hầm mỏ, nhà máy thì mở lớp học
cho những tá điền, những người làm của mình”. Với những hình thức chống nạn thất
học nói trên đã tạo ra được một xã hội học tập.
Trên báo Nhân dân số 600, ra
ngày 24/10/1955 dưới bút danh C.B có bài gửi các em học sinh với những lời nhắn
nhủ nhân dịp ngày mở trường: “Giáo dục các em là việc CHUNG của gia đình, trường
học và xã hội. Bố mẹ, thầy giáo và người lớn phải cùng nhau phụ trách; trước hết
là phải làm gương mẫu cho các em trước mọi việc… Các em cần rèn luyện cái đức
tính thành thật và dũng cảm. Ở trường, thì kính thầy, yêu bạn, đoàn kết và giúp
đỡ lẫn nhau. Ở nhà, thì yêu kính và giúp đỡ cha mẹ. Ở xã hội, thì tùy sức mình
mà tham gia những việc có lợi ích chung”.
Ngày 31/10/1955 Bác Hồ có Thư gửi
giáo viên, học sinh, cán bộ thanh niên và Nhi đồng nhân dịp các trường bước vào
năm học mới:
“Trước hết phải ra sức tẩy sạch
ảnh hưởng giáo dục nô dịch của thực dân còn sót lại, như: Thái độ thờ ơ đối với
xã hội, xa rời đời sống lao động và đấu tranh của nhân dân, học để lấy bằng cấp,
dạy theo lối nhồi sọ. Và cần xây dựng tư tưởng, dạy và học để phục vụ Tổ quốc, phục
vụ nhân dân. Nhà trường phải gắn liền với thực tế của nước nhà, với đời sống của
nhân dân. Thầy giáo và học trò, tùy hoàn cảnh và khả năng, cần tham gia những
công tác xã hội, ích nước lợi dân”.
Theo Bác cần loại bỏ cái dở
trong giáo dục mà tiếp lấy và xây dựng cái hay, cái tốt của nền giáo dục truyền
thống dân tộc để phục vụ lại Tổ quốc và phục vụ nhân dân. Lúc nào Bác cũng đặt
vận mệnh và xây dựng Tổ quốc lên trên hết, nhân dân trên hết.
Ngày 20/9/1956, nhân dịp năm học
mới, Bác Hồ đã có thiếp mừng năm học mới, với nội dung ngắn gọn nhưng chứa đựng
một tình cảm sâu xa của Bác đối với thế hệ học sinh và giáo viên: “Bác mong các
cháu học sinh thi đua học hành, kính thầy yêu bạn và tiến bộ nhiều. Tôi mong
các giáo viên thi đua dạy bảo cho các cháu mau tiến bộ. Tôi mong cha mẹ học trò
hết sức giúp đỡ nhà trường trong việc giáo dục con em chúng ta cho có kết quả tốt
đẹp”.
Tại lớp học chính trị của giáo
viên cấp II, cấp III toàn miền Bắc, ngày 13/9/1958 Bác Hồ đã có bài nói quan trọng
về nhiệm vụ của những người thầy giáo với sự nghiệp giáo dục - đào tạo, Bác căn
dặn:
“Vì lợi ích mười năm thì phải
trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người. Chúng ta phải đào tạo ra
những công dân tốt và cán bộ tốt cho nước nhà. Nhân dân, Đảng, Chính phủ giao
các nhiệm vụ đào tạo thế hệ tương lai cho các cô, các chú. Đó là một trách nhiệm
nặng nề nhưng rất vẻ vang. Mong mọi người phải cố gắng làm tròn nhiệm vụ”.
Như vậy là trong sự nghiệp giáo
dục để trồng người, Bác giao trách nhiệm và gửi gắm mọi kỳ vọng vào hai đối tượng
chính là thầy và trò. Cả hai, như sau này, trong nhiều lần căn dặn, Bác chỉ yêu
cầu hai tốt, tức là học tốt và dạy tốt.
Năm học 1960 - 1961, ngày
31/8/1960, Bác lại có thư gửi các cán bộ giáo dục, học sinh, sinh viên các trường
và các lớp bổ túc văn hóa, khẳng định: “Năm học này là năm kết thúc kế hoạch 3
năm và bắt đầu kế hoạch 5 năm lần thứ nhất nhằm xây dựng cơ sở vật chất và kỹ
thuật của chủ nghĩa xã hội. Văn hóa giáo dục phải phát triển mạnh để phục vụ
yêu cầu của cách mạng, văn hóa giáo dục là một mặt trận quan trọng trong công
cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thực hiện thống nhất nước
nhà…Trong việc giáo dục và học tập, phải chú trọng đủ các mặt đạo đức cách mạng,
giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hóa, kỹ
thuật, lao động và sản xuất”.
Năm học 1963 - 1964, trong Thư
gửi các thầy giáo và học sinh, Bác đã dành tâm huyết gửi lời chúc đến các thầy
cô giáo cùng học sinh với quyết tâm dạy tốt, các cháu học tốt và động viên nhà
trường sẽ đẩy mạnh thi đua “Hai tốt” để số cháu học giỏi sẽ nhiều hơn thế nữa.
Những năm cuối đời, mặc dù tuổi
cao sức yếu nhưng Bác vẫn luôn theo dõi từng bước đi của nhà trường trong hệ thống
giáo dục Việt Nam. Năm học 1968 - 1969 là năm học mà Bác đã gửi bức thư cuối
cùng nhân ngày khai trường. Ngày 16/10/1968, Bác đã thể hiện nội dung bức thư bằng
việc khen ngợi những cố gắng trong việc thi đua dạy tốt và học tốt, bảo đảm an
toàn cho thầy và trò, làm cho đời sống vật chất và tinh thần ngày càng tiến bộ.
Vì chiến tranh leo thang, đế quốc Mỹ vẫn còn ngoan cố, cách mạng nước ta còn phải
khắc phục nhiều khó khăn gian khổ để đạt thắng lợi hoàn toàn.
Vì vậy, Bác nhắc nhở các cô,
các chú và các cháu mấy điều sau đây: “…Thầy và trò phải luôn luôn nâng cao
tinh thần yêu Tổ quốc, yêu chủ nghĩa xã hội, tăng cường tình cảm cách mạng đối
với công nông, tuyệt đối trung thành với sự nghiệp cách mạng, triệt để tin tưởng
vào sự lãnh đạo của Đảng, sẵn sàng nhận bất cứ nhiệm vụ nào mà Đảng và nhân dân
giao phó, luôn luôn cố gắng cho xứng đáng với đồng bào miền Nam anh hùng.
Dù khó khăn đến đâu cũng phải
tiếp tục thi đua dạy tốt và học tốt. Trên nền tảng giáo dục chính trị và lãnh đạo
tư tưởng tốt, phải phấn đấu nâng cao chất lượng văn hóa và chuyên môn nhằm thiết
thực giải quyết các vấn đề do cách mạng nước ta đề ra và trong một thời gian
không xa, đạt những đỉnh cao của khoa học và kĩ thuật. Các cô, các chú, các
cháu phải cùng nhau tổ chức và quản lí đời sống vật chất và tinh thần ở các trường
học ngày một tốt hơn, tăng cường bảo đảm sức khỏe và an toàn.
Nhiệm vụ của cô giáo, thầy giáo
là rất quan trọng và rất vẻ vang. Giáo dục là sự nghiệp của quần chúng. Cần phải
phát huy đầy đủ dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng quan hệ thật tốt, đoàn kết
thật chặt chẽ giữa thầy và thầy, giữa thầy và trò, giữa học trò với nhau, giữa
cán bộ các cấp, giữa nhà trường và nhân dân để hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ
đó”.
Có thể nói rằng, những lời tâm
thư của Bác từ bức thư đầu tiên (9/1945) cho tới bức thư cuối cùng (10/1968) vẫn
còn nguyên tính thời sự, là di sản vô giá, là báu vật thiêng liêng của dân tộc
ta, đất nước ta nói chung và của ngành Giáo dục nói riêng.
PV